Tezer Özlü

Tezer Özlü

*

(10 Eylül 1942, Kütahya - 18 Şubat 1986, Zürih), Türk yazar.

Başta Çocukluğun Soğuk Geceleri ve Yaşamın Ucuna Yolculuk olmak üzere az sayıda kitabıyla tanınır. Yazar Demir Özlü ve yazar-çevirmen Sezer Duru'nun kardeşidir. Türk edebiyatının "gamlı ve lirik prensesi" lakabıyla anılmaktadır.

Hayatı

10 Eylül 1942 tarihinde eğitimci anne babanın, üçüncü ve son çocuğu olarak Kütahya'nın Simav ilçesinde doğdu. Annesi Nimet Servet Kafkasya kökenli, babası Sabih Özlü Halep doğumludur. Çocukluğu anne babasının görev yaptığı Simav, Ödemiş ve Gerede'de geçti. On yaşındayken İstanbul'a geldi. Gerede'de başladığı ilköğretimini Taksim 29 Ekim İlkokulunda tamamladı. Ortaöğrenimi için Sankt Georg Avusturya Kız Lisesine başladı. 1961 yazında okul vesilesiyle arkadaşları Gönenç ve Güler ile yurt dışına çıktı. 1963'te mezun olmanın önemli olmadığını düşünerek liseyi son senesinde bıraktı. 1962-1963 yıllarında otostopla Avrupa'yı gezdi. 1963 yılı Nisan ayında Almanya'ya ablasının yanına, oradan da ablasıyla Paris'e geçti. Orada Yüksel Arslan, Mübin Orhon, Nejat Devrim, Remzi Raşa, Selim Turan, Hakkı Anlı gibi birçok ressamla tanıştı. 1963'te İstanbul'a dönen Özlü, Paris'te tanıştığı tiyatrocu ve yazar Güner Sümer'le 1964 yılında evlenerek birlikte Ankara'ya yerleştiler. Sümer'in Ankara Sanat Tiyatrosunda (AST) çalıştığı bu dönemde Özlü, Almanca çevirmenlik yaptı. AST'ta 1963-1964 sezonunda Sümer'in yönettiği Brendan Behan'ın Gizli Ordu adlı oyununda oynadı. Ankara'daki yıllarında önce Türkiye Şeker Fabrikaları Müdürlüğünde, sonrasında Goethe Enstitüsünde çevirmen olarak çalıştı.

1965'te babasının isteği üzerine İstanbul Erkek Lisesi sınavına girdi ve liseyi dışarıdan bitirdi. 1967'de Sümer'den ayrılma kararı aldı ama evlilikleri bir yıl daha sürdü ve 1968'de boşandılar. Ardından İstanbul'a gelerek bir süre anne babasıyla yaşadı. 1963'te koyulan manik depresyon tanısıyla kesintili olarak 1967-1972 yılları arasında İstanbul'da farklı hastanelerin psikiyatri kliniklerinde kaldı. M.A.N., Birleşik Alman İlaç Fabrikaları (BİFA) kuruluşlarında çevirmenlik yaptı.

Asaf Çiyiltepe'nin ölümünden sonra 1968'de eşi Pirkko'nun evinde tanıştığı sinemacı Erden Kıral'la Haziran 1969'da evlendi. Bu evlilikten 1973'te "Deniz" adında kızı doğdu. ^{Kızı doğduktan sonra bir süre ara veren Özlü, Türk-Alman Kültür Merkezi'nde program asistanlığı yaparak devam etti. 1981'de} Alman Akademik Değişim Servisi bursu alarak bir yıllığına Berlin'e gitti. Bu arada Kıral'dan ayrılma kararı aldı. 1982'de Kanlıca'da Ferit Edgü'nün evinde Erden Kıral, Onat Kutlar ile birlikte -Edgü'nün aynı adlı romanından uyarlanan- Hakkâri'de Bir Mevsim film senaryosu için çalışmalarda bulundu. ^{Romanı sinemaya uyarlamaya fikri ilk olarak Özlü'den çıkan film, Türkiye'de sansüre uğradı. 1983'te 33.} Berlin Uluslararası Film Festivali'ne katılan film, yarışmadan Gümüş Ayı Jüri Özel Ödülü dâhil olmak üzere dört ödül kazandı. Burs ve festival süresince Berlin'de kalan Özlü, burada Türk edebiyatını tanıtan etkinlikler, programlar düzenledi, Türkçeden Almancaya çeviriler yaptı.

1983'te Berlin'de bir sergide İsviçre asıllı fotoğraf sanatçısı Hans Peter Marti ile tanıştı. Aynı yıl İstanbul'a döndüğü sırada, ayrılma kararı aldığı Erden Kıral ile boşandı. Türk-Alman Kültür Merkezi'nde tekrar çalışmaya başladı. Türkiye'de evlenme sürecinde Marti'yle bürokratik engellerle karşılaşan Özlü, Nisan 1984'te Zürih'te evlenerek kızıyla oraya yerleşti. ^{1985'te koltuk altında oluşan şişlikten} meme kanseri olduğunu öğrendi. İlk başta ameliyatı reddeden Özlü'nün sonradan cerrahi müdahaleyle göğsü alındı. 18 Şubat 1986'da Zürih'te öldü. Cenazesi İstanbul'a getirilerek 25 Şubat 1986 tarihinde Aşiyan Mezarlığı'na defnedildi.

Özlü, eski eşi Erden Kıral'ın Yol filminin çekimi döneminde yaşananları anlattığı filmi Yolda'da Yelda Reynaud tarafından canlandırıldı.

Edebî hayatı

Özlü'nün edebiyata olan ilgisi küçük yaşlarda ağabeyi Demir Özlü'nün etkisiyle başladı. Ortaokul, lise yıllarında evde ağabeyinin kitaplarla dolu odasından dünya ve Türk edebiyatından okumalar, ağabeyiyle edebiyat toplantılarına katılımlar yaparak devam etti. Genç yaşlarında öykü yazmaya başladı, 1963'te "Fortuna" adındaki ilk öyküsü, Celâl Sılay tarafından çıkarılan Yeni İnsan dergisinde yayımlandı. Öyküleri Milliyet Sanat, Yeni Dergi, Yeni Ufuklar, Soyut gibi dergilerde yayımlanarak devam etti. Bu dergilerdeki öyküleri ilk olarak 1978'de Eski Bahçe adlı kitapta, yazarın ölümünden bir yıl sonra 1987'de ise tüm öyküleri Eski Bahçe - Eski Sevgi adıyla toplanarak basıldı.

İsveçli sinemacı Ingmar Bergman'ın senarist ve yönetmenliğini yaptığı Yaban Çilekleri, Aynadaki Gibi filmlerinin senaryosunu Türkçeye çevirerek yayımladı. 1978'de Ossip Pjatnizki'nin Bir Bolşeviğin Anıları adlı eserini "Tuncay Gökmen" takma adını kullanarak çevirdi. Çocukluğundan başlayarak yaşadıklarını ve psikiyatri kliniklerinde kaldığı dönemleri anlattığı ilk romanı Çocukluğun Soğuk Geceleri 1980'de Derinlik Yayınları'nda yayımlandı. Kendisini derinden etkilemiş üç yazar olan Italo Svevo, Franz Kafka ve Cesare Pavese'nin izini sürerek yazdığı ikinci romanı 1983'te Auf den Spuren eines Selbstmords (Bir İntiharın İzinde) adıyla yayımlandı. Üç yazarın yaşadığı ve öldüğü Almanya, İtalya, Avusturya topraklarına yaptığı yolculuklar üzerine kurulu olarak yazılan roman, 1983 Marburg Yazın Ödülü'nü kazandı. Özlü'nün ilk başta "Bir İntiharın İzinde" adıyla Türkçeye çevirmeyi düşündüğü romanı, yakın dostu Ferit Edgü'nün mektuplaşmasındaki önerisiyle "Yaşamın Ucuna Yolculuk" adıyla çevirerek 1984'te Ada Yayınları ile Türkçe baskısı yapıldı.^[Gergedan dergisinin 13. sayısında (1987) yazar anısına bir "fotobiyografi" yayımlandı. Günce ve anlatılarından bazı parçalar ise Kalanlar (1990) adlı küçük bir kitapçıkta bir araya getirildi. Bu kitapta yer alan çoğu Almanca yazılmış metinler, ablası Sezer Duru tarafından Türkçeye çevrildi. Özlü'nün yayımlanmamış senaryosu Zaman Dışı Yaşam da yazarın tüm yapıtlarını yayımlayan Yapı Kredi Yayınları (YKY) tarafından 1993'te basıldı. Bu seride, yazarın dostu Leyla Erbil'e yazdığı mektuplardan oluşan Tezer Özlü'den Leyla Erbil'e Mektuplar (1995) da bulunmaktadır. 2014'te Özlü'nün çocukluğundan arkadaşı Ferit Edgü'yle 1966'den hayatının son aylarına kadar süren mektuplaşmalarından oluşan Her Şeyin Sonundayım adlı kitabı Edgü tarafından 2010'da Sel Yayıncılık etiketiyle yayımlandı. Özlü'nün ölümünden sonra yıllarca mektupları yayınlamaya sakınan Edgü, kitabın önsözünde onu ve yazar kimliğini "...gücünü yaşadıklarından alan, yaşadıkları için yazınsal bir dil yaratan, varoluşunu yazmaya, yazısını varoluşuna borçlu biri..." olarak anlatmıştır.

Özlü ayrıca Wolfgang Hildesheimer'in "Bay Walser'in Kargaları" adlı eserini Türkçeye çevirmiş ve radyoya uyarlamıştır. ^{Çevirilerinin bazılarında "Tuncay Gökmen"} müstearını kullanmıştır.

Eserleri

• Eski Bahçe (1978), öykü

• Çocukluğun Soğuk Geceleri (1980), roman

• Auf den Spuren eines Selbstmords (Bir İntiharın İzinde) (1983) / Türkçeye çevrilmiş adı Yaşamın Ucuna Yolculuk (1984), anlatı

• Eski Bahçe - Eski Sevgi (1987), öykü

• Kalanlar (1990), deneme

• Zaman Dışı Yaşam (1998), senaryo

• Yeryüzüne Dayanabilmek İçin (2014), deneme

Çevirileri

• Yaban Çilekleri - Ingmar Bergman (1965)

• Aynadaki Gibi/Sessizlik - Ingmar Bergman (1967)

• Fotoğrafta Kadın da Vardı - Heinrich Böll (1971, Sezer Duru ile)

• Tanrının Üvey Kulları - Willi Heinrich (1973)

• Bir Bolşeviğin Anıları - Ossip Pjatnizki (1978)

• Bay Walser'in Kargaları - Wolfgang Hildesheimer (????)