YAZKO; YAZARLAR KOOPERATİFİ NASIL KURULDU?

ESRA ODMAN

*

YAZKO, Sınırlı Sorumlu Yazar ve Çevirmenler Yayın Üretim Kooperatifi, özellikle 12 Eylül 1980 sonrasındaki Türk edebiyat ve düşünce hayatını anlamak için çok önemli bir adım olarak hayata geçmiş devrim niteliğinde bir oluşumdu.

22 Nisan 1980'de Mustafa Kemal Ağaoğlu öncülüğünde kuruldu. Ağaoğlu’nun YAZKO’yu kurması bir anda ortaya çıkmış bir fikir değildi. Ağaoğlu, yaklaşık 20 yıllık süreçte yayıncılık ve matbaacılık deneyimi kazanmış özellikle 1970’lerin yayın piyasasında yaşadığı sorunlar ve özellikle yazarların ekonomik koşullarına ilişkin gözlemler yapmıştı.

Ağaoğlu, kardeşi Tektaş Ağaoğlu ile 1962’de Ağaoğlu Yayınevi’ni kurdular. Yayınevi 1970’lerin ortalarında özel sebeplerden dolayı kapandığı söylenmekle birlikte bazı kaynaklarda farklı tarihler verilmiştir. Tektaş Ağaoğlu’nun siyasi görüşü ve yayınevinin yayınladığı bazı kitaplardan dolayı hapis cezası almış olması, yayınevinin kapanış sürecinden etkili olmuştur.

Fakat Ağaoğlu Cağaloğlu’ndaki matbaasını kapatmadı ve faaliyetini sürdürdü. Bunun YAZKO’nun kurulması esansında çok büyük faydaları oldu. Sıfırdan bir yayın altyapısı oluşturmak zorunda kalınmadı. Basımın nasıl yapılacağını, kâğıt ve baskı maliyetlerini, dağıtım sorunlarını ve yazar-yayıncı ilişkisini zaten yakından biliyordu Ağaoğlu.

Zaman içinde Ağaoğlu’nun aklında şu fikir beliriyor: “Sorun yalnızca yeni bir yayınevi kurmakla çözülemez; yayıncılığın örgütlenme biçimini değiştirmek gerekir.”

YAZKO’nun oluşturulmasının en önemli nedeni; Dönemin yayın dünyasında kâğıt sıkıntısı, karaborsa, hızla yükselen baskı maliyetleri ve bunların sonucunda yazar teliflerinin baskı altında kalmasıydı. Yazarlar kendi içlerinde dönüp duruyor ama bir yere varamıyorlardı.

Yazar → yayınevi → matbaa → dağıtıcı → kitapçı → okur

Sistem bu şekilde işliyordu ve arada bulunan; yayınevi, matbaa, dağıtıcı hatta kitapçı maliyeti olduğunca yükseltiyordu. İş böyle olunca kitap okura da pahalı geliyordu.

Dolayısıyla YAZKO yalnızca “yazarlar birleşip kitap basalım” düşüncesiyle kurulmuş bir oluşum değildi. Üzerinde çok çalışılmış bir üretim mekanizması vardı:

yazar/çevirmen + kooperatif + matbaa + yayın organizasyonu

İşleyen sistemi bu şekle dönüştürdüler. Basılacak kitapların kağıtları önceden alınıyor ve basım Ağaoğlu Basımevinde yapılıyordu. Bu aşamada tüm sorumluluk Mustafa Kemal Ağaoğlu’na aitti.

Kooperatifin hukuki yapılanmasını hazırlayan isimlerden biri avukat Aydil Kurtkaya oldu. Kurtkaya daha sonra Ağaoğlu'nun yönetimden ayrıldığı döneme kadar YAZKO'nun avukatlığını sürdürdü.

Ve nihayet 22 Nisan 1980'de İstanbul'da Sınırlı Sorumlu Yazar ve Çevirmenler Yayın Üretim Kooperatifi — YAZKO resmen kuruldu.

Bir röportajda Ağaoğlu; bu oluşumun amacının belirli bir ideolojik çevrenin sesini duyurmak olmadığını, ideal yayıncılık koşullarının sağlanması olduğunu ve bunun için en uygun modelin kooperatif olduğunu düşündüğünü söylüyor.

Mustafa Kemal Ağaoğlu başkan ve kooperatif müdürü oldu. Kemal Bilbaşar ile Pınar Kür başkan yardımcılarıydı. Bekir Yıldız genel sekreter, Bertan Onaran sayman, Afşar Timuçin ve Asım Bezirci denetim kurulu üyeleri olarak kayda geçti. Erol Toy da üyeler arasında yer alıyordu.

Ünlü grafik tasarımcı ve şair Sait Maden, YAZKO için logo tasarladı. Mavi zemin üzerinde beyaz bir barış güvercini. Logo küçük görünse de YAZKO'nun kendisini yalnızca ticari bir yayınevi olarak değil, bir kültür kurumu olarak tasarladığını göstergesiydi.

YAZKO 22 Nisan 1980'de, yani 12 Eylül askerî darbesinden yaklaşık beş ay önce kurulmuştu. Dolayısıyla sık sık düşünüldüğü gibi -12 Eylül'e tepki olarak kurulmuş- değildi.

Fakat darbe, YAZKO'nun işlevini değiştirdi ve önemini artırdı.

Darbe sonrasında birçok siyasal ve kültürel örgütün faaliyetlerinin kısıtlandığı bir ortam vardı. YAZKO, edebiyatçıların ve düşünen insanlarının buluşabildiği önemli merkezlerden biri hâline geldi. Kitap yayımlamanın yanında paneller, açık oturumlar, söyleşiler, imza günleri ve edebiyat ödülleri düzenledi. Altı yıllık faaliyet döneminde neredeyse 200'den fazla kitap çıkardı.

İlk üyeleri arasında dönemin edebiyat dünyasının güçlü isimleri vardı: Çetin Altan, Attilâ İlhan, Can Yücel, İlhan Berk, Tomris Uyar, Pınar Kür, Ataol Behramoğlu, Selim İleri, Asım Bezirci, Bekir Yıldız, Adnan Özyalçıner...

İlk sayısı Kasım 1980'de çıkan YAZKO Edebiyat Dergisi en çok hatırlanan. İlk sayılarında yönetmenliğini Memet Fuat yaptı; sorumlu yazı işleri müdürlüğünü Adnan Özyalçıner üstlendi. Dergi 63 sayı yayımlandı ve Nisan-Mayıs 1986'da son buldu.

YAZKO yalnızca edebiyat dergisiyle sınırlı kalmayıp YAZKO Çeviri’yi de, Temmuz-Ağustos 1981'de yayımlamaya başladı. Yönetmeni Ahmet Cemal’di ve iki aylık yayımlanan dergi 18 sayıya kadar ulaştı.

Diğer bir yayını YAZKO Somut kültür ve edebiyat gazetesi olarak yayımlanmaya başladı. Gazetenin önemli ve ilginç tarafı: gazetenin bir sayfası; Şirin Tekeli, Gülnur Savran ve Stella Ovadya’nın da içinde bulunduğu feminist yazarlara ayrıldı. Bu sayfa, Türkiye'deki 1980 sonrası feminist hareketin erken kamusal alanlarından biri olarak değerlendiriliyor.

YAZKO'nun büyümesi beraberinde ciddi yönetim ve mali sorunlar baş göstermeye başladı. Kooperatif 1986'da faaliyetini sona erdirdi.

Bence YAZKO'nun edebiyat tarihi açısından asıl önemli yanı: yayınevinden çok, alternatif bir edebiyat kurumu denemesidir. Yazarı, çevirmeni, eleştirmeni ve okuru aynı kültürel çevrede buluşturmaya çalıştı ve özellikle 12 Eylül'ün baskılı ortamında edebiyatın dolaşımını sürdürmesinde önemli bir işlev görmüştür.

KAYNAK:

*GEOGLE

*CHATGPT