top of page

Marks’ın Öfkesi, Nietzsche’nin Kurdu ve Martin Eden’in Gölgesinde Jack London

1 saat önce
4 dakikada okunur





Kendi Romanında Ölen Adam: Jack London ve Proletaryanın Kovboy Miti

*

ŞENOL YAZICI

*

"İnsanın gerçek işlevi yaşamaktır, var olmak değil. Günlerimi ömrümü uzatmaya çalışarak harcamayacağım; zamanımı kullanacağım." — Jack London 

(Yaşamı 40 yaşında kendi yazdığı romanın sonuna benzeyen bir efsanenin kendi kaleminden savunması)

 

Sıfırdan başlayıp şöhretin zirvesine tırmanan her hikâyenin kaderidir; gerçekler bir yerden sonra yerini efsanelere, rivayetlere ve okurun duymak istediği masallara bırakır. Jack London, bu "efsane spekülatörlüğünün" edebiyat tarihindeki en parlak örneğidir. Öyle ki kendi ölümü bile, bizzat kaleme aldığı Martin Eden romanının önceden yazılmış bir senaryosu sanılır. Sporun her türlüsünü yapan, kovayla içkiyi devirecek kadar sağlam bir bünyeyle övünen bir adamın, başarının tam doruğunda, henüz kırk yaşındayken ansızın sahneden çekilmesi hakkında ortaya atılan iddialar içinde gerçeğe en yakın olanı herhalde budur. O da yalnızca "yaş isabetiyle" tutturulmuş bir doğrudur.

 

Oysa bu kırk yıllık ömrün hikâyesi daha en başından bir çelişkiler yumağıdır. 12 Ocak 1876’da San Francisco’da müzik öğretmeni Flora Wellman ile astrolog William Chaney’nin oğlu olarak dünyaya geldiğinde, baba adayının yıllar sonra yazacağı bir mektupta "iktidarsız olduğu için babası olmasının imkânsızlığını" ilan edeceğinden habersizdir. Genç annesinin başarısız bir işadamı olan John London ile evlenmesiyle soyadını alan bu yoksul ve eğitimsiz çocuk, hayatın bütün sert köşelerine çarparak büyür. Çıraklıktan demiryolu işçiliğine, altın arayıcılığından istiridye kaçakçılığına, kıta Amerika’yı yürüyerek dolaşmaktan Kanada’da serserilik suçlamasıyla otuz gün hapis yatmaya kadar girip çıkmadığı delik kalmaz. Hapis çıkışında on dokuz yaşında liseye başlayıp süresinden önce bitirmesi ise, o meşhur "azim" efsanesinin ilk tuğlasıdır.


Bazı yazarlar hayatlarını eserlerine adar, bazıları ise eserlerini kendi hayatlarının ön sözü sanır; ikinciler genellikle hikâye bitmeden sahneden iner.


London’ın kalemi, tam da dünyanın yeni bir düzene, Sosyalizme hazırlandığı ve devrimin sanayileşmiş Amerika ya da Avrupa ülkelerinde "hemen yarın" başlayacağının umulduğu bir çağda keskinleşir. Çarlık Rusya’sında köylü ve işsizlerin Lenin önderliğindeki kalkışmasının 1917’de sosyalizme evrildiğini, ne var ki bu ateşin diğer kıtalara sıçramadan sönümlendiğini görmeden göçüp gitmiştir; ama 1905’ten son nefesine dek o umudu bir an olsun elinden bırakmaz. Ölümünden sonra dünya edebiyatının "tek proletarya yazarı" tahtına oturtulması ise görünürlük ile hakikat arasındaki o keskin uçurumu gösterir. Hemen yanı başında, neredeyse aynı çağın rüzgârıyla savrulmuş bir başka dev, B. Traven dururken bu ünvan pek de tutarlı görünmez. Ne var ki London, Kaliforniya’daki çiftliğinden savaş muhabirliğine, teknesinden konferans salonlarına kadar her adımını spot ışıklarının altında bir "eylem adamı" efsanesine dönüştürmüş; Traven ise gerçek kimliğini bile mezara götüren, yayıncılarına "Biyografim yoktur, eserlerim ortadadır" diyen bir hayalet olarak kalmayı seçmiştir. Üstelik Traven Ölüm Gemisi’nde ya da Sierra Madre’nin Hazinesi’nde pasaportsuz, kimliksiz, bürokrasinin ve sermayenin dişlileri arasında ezilen sıradan işçinin çıplak çaresizliğini kara mizahla anlatırken; London sınıf kavgasını çoğu zaman destansı bir kahramanlık anlatısına dönüştürmüştür.

Reklamın ve mit yaratmanın gücünü böylesine bilince çıkaran bir figürün edebiyat tarihinin vitrinini kapması da şaşırtıcı değildir.


Bir elinde Marks’ın öfkesini, öteki elinde Nietzsche’nin kırbacını tutan adam, gün batımına tek başına at süren kovboydan başkası değildir.

 

İşin en ironik tarafı ise bu sıkı sosyalistin zihin dünyasında Marks ile Darwin ve Spencer’ın yanında, ileride Hitler’in de hayranlığını kazanacak olan Friedrich Nietzsche’nin "üstün-insan" idealinin oturmasıdır. Nietzsche felsefesini kendi üslubunca basitleştirip dönüştüren London, ilk dönem yapıtlarında bireysel gücüne güvenen, doğayla boğuşan üstün adamların serüvenlerini anlatır. Bu miti öylesine benimser ki Vahşetin Çağrısı ve Beyaz Diş gibi 100 yıldır her yaştan okuru büyüleyen kitaplarında, o üstün iradeyi kurtlara ve köpeklere bile yükler. Zamanla bu bireysel "üstün-insan" kurgusu dönüşür; emeğini sermayeye kiralayan ve değişen dünyada iktidardan pay almak için örgütlenen işçi sınıfının karakter özelliğine evrilir.


Okurun bu tarzı delice tutmasının sırrı, Amerika’nın Vahşi Batı’dan sanayi kapitalizmine geçtiği o sancılı eşikte doğan kovboy filmlerinin bitmeyen modasıyla aynı psikolojik damardan beslenir. Fabrikanın dumanı ve şehrin kuralları arasına sıkışan okur, doğaya ve zorbalara tek başına kafa tutan o yalnız "sınır boyu kahramanını" özler.


London’ın altın arayıcıları, deniz kurtları, kurt köpekleri ve hatta grev meydanındaki dev cüsseli işçi önderleri, atını gün batımına süren kovboyun Kuzey kutbundaki ya da sanayi kentindeki ikizleridir. Kovboy filmlerinde karmaşık toplumsal sorunların kasaba meydanındaki tek bir düelloya indirgenip "bileği güçlü olanın" adaleti sağlaması gibi, London da sınıf savaşımını ve kapitalizm eleştirisini bireysel güç ve irade estetiğiyle birleştirir. İşte onu hem sosyalistlerin başucu yazarı hem de kapitalist yayıncılık dünyasının en çok satan yıldızı yapan formül tam olarak budur: Proletaryanın öfkesini, kovboy mitolojisinin o karşı konulmaz bireysel kahramanlık ambalajıyla sunabilmesi.


1907’de yazdığı ama 1914–1918 arasındaki dünyayı anlattığı Demir Ökçe’de ise bu öfke, kapitalizme oligarşiyi de ekleyerek zirveye ulaşır. Sosyalist bir liderle evlenen burjuva bir kadının gözünden Amerikan işçi sınıfı ile oligarşinin çatışmasını anlatan bu sert distopya, güncelliğini bugün bile korur. Anatole France’ın deyişiyle ilk kitabının yayımlandığı 1900’den 1916’ya dek uzanan on yedi yıla "kıpır kıpır hayat ve düşünce kaynayan" elli ciltlik dev bir külliyat sığdırır.


Ve nihayet 22 Kasım 1916… Altın arayıcılığı günlerinden kalma iskorbüt mü, ağrılarını dindirmek için aldığı aşırı doz morfin mi, intihar mı, yoksa aşırı alkolün iflas ettirdiği organlar mı? Kesin yanıtı hiçbir zaman bilemeyeceğiz; çünkü vasiyeti üzerine yakılan bedeniyle birlikte otopsi ihtimalini de küle çevirmiştir. Geriye, Türkçeye yarım yüzyıl gecikmeyle de olsa kavuştuğunda büyük ilgi gören kitapları, hakkında çıkarılan intihal dedikoduları ve kırk yaşında kendi efsanesinin içine gömülen bir yazarın gülümseten çelişkileri kalır.


Jack LONDON, serserilikten gelip Marks’ın sınıf mücadelesiyle doğan öfkesiyle, Nietzsche’nin üstün insanını aynı potada eriten gerçek deneyimlerle kurmaca efsaneleri kırk yıllık bir ömre sığdıran ve döneminde en çok kazanan yazar olmayı başarmış biridir.


Öyle ki 40 yaşında intiharı bile bir tür senaryosunu yazdığı bir hayatın; MARTİN EDEN reomanının çok satması için geliştirilmiş bir proje olduğu iddia edilir.  


 
 
 

Yorumlar


bottom of page