top of page

HOMEROS ve MİTLER

21 dakika önce
3 dakikada okunur

ŞENOL YAZICI

*

Görmeyen Gözün İki Bin Yıllık Ansiklopedisi:

İlyada-Odesa, Homeros ve Mitin İntikamı


Halk arasında anlatılan, gerçekliğin bir ölçüde ya da tamamen dışına çıkmış, olağanüstü öyküler, efsanelerdir mitler.


Edebiyat tarihinin en büyük şakalarından biri, kendisinden emin olunamayan bir adamın bütün bir Batı imgeleminin kurucusu sayılmasıdır. Üstelik adı da pek gösterişli değildir; antik Yunancadaki Homeros sözcüğünün etimolojisi baştan sona tartışmalı olsa da "köle" veya "rehine/esir" gibi anlamlar etrafında dolaşması, "kahramanlık" destanlarının ilk ve en büyük mimarına dair ince bir alay gibidir. Yaşayıp yaşamadığı bile tam bir muamma olan bir ozanın doğum yılına MÖ 8. yüzyıl deyip geçiveririz; sanki elimizde nüfus kütüğü varmış da yalnızca mahalle muhtarı biraz geç kaydetmiş gibi.


Rivayet odur ki bu ozan kördür de. Bu görmeyen adam, M.Ö 8. yüzyılda İlyada ve Odesa gibi 28.000 dizeden fazla iki destanı yazıya geçirmiştir. Okuması bile günlerce sürer.



Filologlar bu körlüğü Odysseia’daki kör ozan Demodokos’a bağlarlar; ne de olsa şairlerin kendi suretlerini kalabalık sofraların en saygın köşesine oturtmaya bayıldıkları eskiden beri bilinir. Dört yüz yıl önce silinip gitmiş Miken dünyasının maddi kültür ayrıntılarını; boğa derisi kalkanları, domuz dişi miğferleri bu kadar canlı aktarması, antik çağda onu doğrudan Truva Savaşı’na tanıklık etmiş bir görgü tanığına çevirmiş. Oysa işin aslı, kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü şiir geleneğinin formüllü hafızasında ve nesilden nesle devredilen o kurnaz anlatı ustasındadır. Doğum yeri olarak Sakız Adası ile Smyrna (bugünkü İzmir) arasında süren o kadim çekişme ise, büyük sanatçıların sağlığında pek de bakılmayan kapılarının, öldükten sonra nasıl yedi ayrı kasabada birden açıldığını gösterir.


Filologların dilini rahat bırakmadığı "Homeros sorunu" da bu sis perdesinin cabasıdır. İlyada ile Odysseia’da İyon ve Aiolik diyalektlerin birbirine karışması, kimi araştırmacılara destanların tek bir ozandan çıkmadığını düşündürür; kimilerine göreyse bu üslup kayması, ozanın gençliğinde İlyada’yı yazıp yaşlılığında Odysseia’ya geçmesinden kaynaklanır. Gençliğin öfkesi ve kılıç şakırtısıyla yaşlılığın deniz kokulu, kurnaz ve eve dönüş için yol arayan sabrı arasındaki fark, edebiyat tarihinin en ikna edici biyografik bahanelerinden biridir.


Bu destanların bir devir hem okul hem ders kitabı hem de ansiklopedi olduğunu biliyor muydunuz?


Antik Yunan ve Anadolu insanı için bu destanlar yalnızca estetik bir ziyafet değil, yürüyen bir ansiklopediydi. Askerlikten tıbba, hukuk teamüllerinden gündelik kurallara kadar ne ararsanız bu dizelerin içinde aranırdı. Üstelik Homeros’un en büyük ustalığı, insanları vitrin mankeni gibi "mutlak iyi" ve "mutlak kötü" diye ikiye ayırmamasıydı. Hektor’un insani sıcaklığıyla Akhilleus’un yıkıcı öfkesi aynı derinlikte çatışır; İlyada savaşın kanlı ve gururlu bir kesitini önümüze sererken Odysseia on yıllık bir deniz yolculuğunda misafirperverlik ve akıl oyunlarıyla kimliğin yeniden inşasını anlatır.

Kahramanların bile kusurlu ve kırılgan olabilmesi, bugünün tek boyutlu ahlak yargılarına alışmış okur için hâlâ sarsıcıdır.


Destanların etrafındaki halka büyüdükçe, antik çağın meraklı okurları da Homerik İlahilerden Batrachomyomachia ("Kurbağa-Fare Savaşı") gibi komik destanlara dek pek çok eseri onun gölgesine iliştirmiştir. Sözde-Herodotos’a atfedilen Homeros’un Hayatı ve Homeros ve Hesiodos’un Yarışması ise tarihsel tutanak olmaktan çok, antik dünyanın ozan mitini nasıl kurduğunu ele verir. Alkidamas’ın aktardığı o meşhur Khalkis yarışmasında yargıcın verdiği karar ise başlı başına bir edebi taşlamadır: Savaş ve kıyım anlatan İlyada dizelerine karşılık, mevsimlerin döngüsünü, toprağı ve emeği öven İşler ve Günler başlangıcını üstün tutması, "şanlı kılıç" ile "ekmeği çıkaran saban" arasındaki o bitmeyen gerilimi tek bir cümlede özetler.


Ve elbette Truva... Yüzyıllar boyunca yalnızca dizelerde var sanılan İlion/Truva’nın, 1870’lerde Çanakkale’de Hisarlık höyüğünde Heinrich Schliemann’ın kazılarıyla gün yüzüne çıkması, efsanenin taşla ve toprakta karşılık bulduğunu kanıtladı. Ne var ki destanlardaki o yüksek ahlaki ve kahramanca dünya, arkeoloji sahnesine çıkınca yine dünyevi bir gerçeğe çarptı: Truva Hazinesi’nin yurt dışına kaçırılması. Mitoloji göklerde ya da destanlarda dolaşırken, tarih her zaman valizlerin nereye gittiğini sorar.


Bugün James Joyce’un Ulysses’inden Shakespeare’in Troilus ve Cressida’sına, Vergilius’un Aeneis’inden Raffael’in Parnassus freskindeki defne taçlı o başa kadar uzanan uzun çizgi, tek bir gerçeği fısıldar: Adı ister "köle" ister "rehine" olsun ister gerçekten yaşamış ister binlerce ağzın ortak sesiyle doğmuş bulunsun, Homeros’un dünyası insanın hem en yüce hem en gülünç hallerini ayna gibi tutmaya devam ediyor.

Yorumlar


bottom of page