FÜTÜRİZM; Gelecekçilik, Modernlik Akımın İlk Bildirgesi 1909'da Bugün Yayınlandı

Fütürizm (Gelecekçilik), 20. yüzyılın başlarında (özellikle 1909 ile 1920 arasında) İtalya'da ortaya çıkmış, modern sanat akımının ve toplumsal hareketlerin adıdır.

Umberto Boccioni, Boşlukta İlerleyen Tekil Süreklilik Biçimleri (1913) FÜTÜRİZM

Kelime olarak fütürizm, "gelecekçilik" anlamına gelir. 1909 yılına kadar bir teoloji (Tanrıbilim) kavramı olarak kullanılmıştır. İtalyan şair Marinetti'nin fütürist manifestoyu yayınlaması ve ardından Fransızcaya çevrilerek 20 Şubat 1909'da Paris'teki Le Figaro gazetesinde yayımlanmasıyla birlikte bu kelime, bir kültür-sanat akımını ifade etmek üzere kullanılmaya başlanmış, zamanla halk arasında sanat ve tasarımda ilerici olduğu düşünülen her şey için kullanılır olmuştur.

Fütürizm ilk olarak İtalya'da ortaya çıktı fakat İtalyan fütürizmiyle paralel olarak Rusya'da da fütürizm akımı gelişti. Rus fütüristlerinin altında farklı gruplar oluştu ve ayrıca başka ülkelerde de fütürist sanatçılar veya fütürizmden esinlenen akımlar doğdu.

Fütürizm akımını takip edenler her türlü sanat alanında; özellikle resim, heykel, seramik, grafik tasarım, iç mimarlık, sanayi ürünleri tasarımı, edebiyat, müzik, tiyatro, film, tekstil, moda, mimarlık ve gastronomi alanında eserler vermişlerdir.

Arkaplan

Fütürizm, bilim ve teknolojik gelişmelerin yaşandığı ve insanların hayatını kolaylaştıran icatların -örneğin evlerde musluk suyu, kalorifer, elektrik, asansör, telefon, sokaklarda tramvay, otobüs ve yeraltı trenleri, gramofon, radyo, telgraf, vb.- yapıldığı bir dönemde doğdu. Tüm bunlar fütürizmin ortaya çıkışında rol oynadı. Stefen Zweig, bu akımın neden ortaya çıktığını Dünün Dünyası (1943) adlı eserinde şu sözlerle anlatmıştır:

“ Kesintisiz ve durdurulamaz bir ilerlemeye duyulan inanç, gerçekte ve o dönemde dinden daha güçlüydü; insanlar ‘ilerleme’ye Kutsal Kitap’tan daha çok inanıyorlardı. Bilim ve tekniğin gündelik hayattaki şaşırtıcı gelişmeleri de onların bu inançlarını haklı gösteriyordu. ”

1909'da Bleirot XI isimli bir uçağın Calais kentinden Dover Limanına uçarak ilk kez Manş Denizi'ni geçmesi fütürizm manifestosuna ilham olmuştur ve 1889'da Torino'da İtalyan Otomobil Fabrikası FIAT'ın kurulması, fütürizm akımını İtalya'da başlamasında etkili olmuştur.

İtalyan fütürizmi

Francesco Filippini, Umberto Boccioni’nin resim kariyerinin ilk dönemine yönelik belirleyici bir eğitsel referans olmuştur. Lombardiya’daki kırsal peyzaj tasviri — belirgin bir yatay yapı, kadın figürünün kırsal bağlamlarda yer alması ve atmosferik ışığın kullanımıyla karakterize edilir — Boccioni’ye sanatsal eğitimi süresince temel bir figüratif model ve şiirsel bir ilham kaynağı sunmuştur.

1903 ile 1908 yılları arasında, fütürizme katılmadan önce, Umberto Boccioni, naturalizmin post-scapigliatura yorumuna güçlü biçimde bağlı bir figüratif vizyon geliştirmiştir. Bu yönelimin başlıca temsilcilerinden biri de Filippini’dir.

Enrico Crispolti’nin belirttiği üzere, Francesco Filippini’nin kırsal peyzajı, Boccioni’nin ilk yaratıcı döneminin örtük modelidir.

19. yüzyıl sonu Lombardiya doğalcılığı ile Boccioni’nin ilk görsel araştırmaları arasındaki bu süreklilik, Francesco Filippini’nin fütürizmin öncüsü olarak sanat tarihindeki yerini ortaya koymaktadır.

İtalyan fütüristlerinin başında gelen sanatçılar, Filippo Tommaso Marinetti, Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Gino Severini, Giacomo Balla, Antonio Sant'Elia, Bruno Munarı, Benedetta Cappa ve Luigi Russolo'dur; ancak o dönemde, başta Rusya'da Natalia Göncharova, Velimir Hlebnikov, İgor Severyanin, David Burliuk, Aleksei Kruenykh, Vladimir Mayakovski, Portekiz'de Almada Negreiro, İngiltere'de Vortisizm gibi daha birçok ülkede, fütürizme paralel yönde sanat hareketleri ortaya çıkmıştır.

Bu akımın temel amaçları; geçmişteki estetik değerleri ve gelenekleri bütünüyle reddetmek, dünyanın geleceğinin "Modernlik" olduğunu savunmak, ülkeleri (özellikle İtalya'yı) geçmişin ağırlığından ayırıp modernleştirmek ve özellikle "Şehirleşmiş Medeniyet", "Makineleşme" ve "Sürat" kavramlarını toplumsal hayatta bir temel hale getirmektir.

Marinetti ve Fütürizm Bildirisi

Akımın kurucusu ve en önemli temsilcisi olan İtalyan şair, romancı, oyun yazarı ve yayıncı Filippo Tommaso Marinetti, 1909 yılında Il Manifesto del Futurismo (Fütürizm Bildirgesi)'ni kaleme almıştır. Bu bildiri, ilk olarak 5 Şubat 1909'da La Gazzetta dell’Emilia gazetesinde yayımlanmış, ardından Fransızcaya çevrilerek 20 Şubat 1909'da Paris'teki Le Figaro gazetesinde yayımlanmıştır.

Marinetti, bildiride fütüristlerin geçmişe ve geleneksel değerlere karşı tutumunu açık bir biçimde ortaya koymuştur. Fütüristler, “Geçmişle hiç ilgimiz olmamasını istemekteyiz.” diyerek tarihi, siyasi ve sanatsal mirası bütünüyle reddetmişlerdir. Sanatta geçmişi özleyen, taklit eden ya da tekrar eden yaklaşımlara karşı çıkarak, yeni ve özgün olana yönelmişlerdir. Bildirideki çarpıcı ifadelerden biri de şudur:

“ Müzeleri, kütüphaneleri yerle bir ederek, ahlakçılık, feminizm ve bütün yararcı korkaklıklarla savaşacağız. ”

Bu söylem, akımın sadece estetik değil, aynı zamanda toplumsal ve ideolojik düzeyde de dönüştürücü bir iddia taşıdığını göstermektedir. Bildiride, fütüristler geleneksel sanat anlayışlarına, tarihsel mirasa ve geçmişe duyulan hayranlığa karşı açık bir reddiye ortaya koymuştur. Siyasi ve sanatsal gelenekler keskin bir dille eleştirilmiş; müzeler, kütüphaneler, ahlakçılık ve feminizm gibi kurum ve kavramlar hedef alınmıştır. Fütüristler, sanatın orijinalliğe dayanması gerektiğini vurgulayarak bireysel yargı ve estetik uyum gibi klasik sanat ölçütlerine karşı çıkmışlardır. Onlara göre sanat, geçmişin temalarını tekrar etmek yerine, bilim ve teknoloji gibi modern yaşamın unsurlarını yüceltmelidir.

Marinetti’ye göre, fütürist estetik hız, gençlik, şiddet ve teknolojiyle tanımlanmalıdır. Sanayileşme ve makineleşme çağının bir ürünü olarak otomobil ve uçak gibi modern araçlar, sanatın yeni temsilleri olarak değerlendirilmiştir. Marinetti, modernliğe duyduğu hayranlığı şu sözlerle ifade etmiştir:

“ Yeni bir güzellik ilan ediyoruz, hızın güzelliği. Yarışan bir motorlu araba... "Semadirek Kanatlı Zaferi" nden daha güzeldir. ”

Fütüristler, estetikten öte siyasi bir duruş da benimsemişlerdir. Bildiride geçen şu ifade onların savaş yanlısı ve milliyetçi eğilimlerini ortaya koymakta, dönemin faşist hareketleriyle olan paralellikleri açıkça göstermektedir:

“ Biz dünyadaki gerçekten sağlıklı tek şeyi, yani savaşa ve ölüme götüren güzel düşünceleri yüceltiyoruz. ”

Fütüristler, Marinetti’nin liderliğinde yalnızca sanata değil, mimarlık, edebiyat, din, moda ve gastronomi gibi birçok alana ilişkin bildiriler yayımlamışlardır. Bildiri yayınlamak, akımın temel yöntemlerinden biri hâline gelmiş ve fütürist ideolojinin farklı alanlara yayılmasında etkili olmuştur. Marinetti’ye sıklıkla danışılarak hazırlanan bu bildiriler, fütürizmin çok yönlü yapısını ortaya koymuştur.