Vagon-Li Olayı

Türkçenin Başkaldırısı

Şark Ekspresi'n de Bir OLAY

*

Vagon-Li Olayı, 1933 yılında Vagon-Li Şirketi'nin müdürünün Türkçe konuşan memuruna şirketin resmi dilinin Fransızca olduğunu bildirerek, para ve işten uzaklaştırma cezaları vermesiyle başlayan ve gelişen olaylara denir.

Vagon-Li NEDİR?

Wagon-Lits (Vagon-Li) aslen Belçika merkezli bir şirketti. “Wagon-Lits” terimi, Fransızca’da “yatak vagonları” anlamına gelir ve bu şirket özellikle lüks tren yolculuklarında yatak vagonları hizmeti sunan bir şirketti. 1872 yılında Belçikalı girişimci Georges Nagelmackers tarafından kuruldu. Şirket, lüks tren seyahatleri ve konaklamaları konusunda tanınmıştı ve özellikle Avrupa’nın farklı bölgeleri arasında konforlu ve zarif tren yolculukları organize ediyordu.

“Vagon-Li” terimi, bu lüks tren hizmetlerine atıfta bulunuyordu.

vagon Li'NİN KARAKÖY BİNASI

Şark Ekspresi, 1883 ile 1977 yılları arasında Paris İstanbul arasında sefer yapan tren. Vagon-Li Şirketi’ne ait olan Şark Ekspresi, Orient-Express orijinal ismi ile 1883 yılında Paris’ten ilk seferine başlamıştı. AGATHA CHRISTINE'nin bir kitabına mekan olmuştur.

Ancak, zaman içinde demiryolu seyahatlerinin değişmesi ve gelişen seyahat alışkanlıkları nedeniyle Wagon-Lits şirketi farklı evrelerden geçti. Şirketin lüks tren hizmetleri, belirli bölgelerde ve hatlarda sürdürülmüş olsa da, orijinal prestijini koruma noktasında bazı zorluklar yaşadı.

Yine de Wagon-Lits markası ve hizmetleri, demiryolu seyahatleri tarihinde önemli bir yere sahip olduğunu belirtmeliyiz..

Olay

Yataklı ve yemekli vagonları bulunan Fransız demiryolu işletmesi Vagon-Li (Wagons-Lits) şirketinde, 22 Şubat 1933 tarihinde[ Belçikalı müdür Jannoni, telefonda Türkçe konuşan memur Naci Bey'e şirketin resmi dilinin Fransızca olduğunu bildirerek, 25 kuruş para cezası ve 15 gün işten uzaklaştırma cezası vermiştir.

Bu olay dönemin gazetelerine yansıyınca 25 Şubat 1933 günü aralarında Peyami Safa, Cahit Arf gibi tanınmış isimlerin de bulunduğu Darülfünun ve Milli Türk Talebe Birliği öğrencileri, toplanıp şirketin Beyoğlu'nda bulunan şirket bürosu önünde protesto gösterileri yapmaya başlamışlardır. Daha sonra olaylar büyümüş, camları kırarak büroya giren öğrenciler, Mustafa Kemal'in duvarda asılı olan resmini aldıktan sonra büroyu tahrip etmişlerdir. Grup, ellerinde Mustafa Kemal resmi ve Türk bayraklarıyla şirketin Karaköy bürosuna gelmiş, aynı şekilde Mustafa Kemal'in resmini duvardan aldıktan sonra büroyu tahrip etmişlerdir. En sonunda İstanbul Valiliği'nin önüne gelen kalabalık, gazete binalarının önünde bir süre daha gösteriyi devam etmişler ve ellerindeki Mustafa Kemal resimlerini halkevine teslim ettikten sonra dağılmışlardır.

Olaylar yatıştıktan sonra olayın sorumlusu şirketin müdürü Gaetan Jannoni tartışmanın yukarıda basında anlatıldığı gibi olmadığını söyleyerek, kendini şu sözlerle savunmuştur:

“Mevzubahis memuru bir müşteri ile sert bir tavırla konuşurken gördüm. Müşteri hoşnutsuzluğunu izhar ediyordu. O zaman meseleyi bana anlatmasını söyledim. Memur şu cevabı verdi: ‘Burası Türkiye’dir; ben Türkiye’de başka lisanla konuşmam.’ Bunun üzerine, memura 10 lira ceza verdim. Bana bu cezayı vermeyeceğini söyledi. Bunun üzerine kendisine 15 gün muvakkat mezuniyet (geçici izin) verdim. Fakat çalışkan bir memur olduğu için, cezayı bir haftaya indirdim. Memur şapkasını giydi ve gitti. Hadise bundan ibarettir. Benim Türkleri sevmediğimi söylüyorlar. Tamamen asılsızdır. Nitekim şimdi Türkçe öğreniyorum.”

Sonrası

Bir ilgisi var mıdır bilmiyoruz ama 6-7 Temmuz 1933 tarihlerinde yine Türkiye’de İstanbul-Paris ekspres treninde bulunan Vagon-Li şirketine ait bir vagon soyulur.

İtibarı sarsılan şirket toparlanamaz zamanla Türkiye'deki faaliyetlerini durdurur.

Dil olayının nedenleri ve sonuçları şu şekildedir:

Yaşanan olaylar üzerine şirket, Naci Bey'i işe başlatmış, Azınlıkların ve gayrimüslimlerin yoğun olarak yaşadığı Pera civarında birçok yabancı şirket, Türkçe isim kullanmaya başlamış ve yeniden "Vatandaş Türkçe konuş!" kampanyası başlatılmıştır. Vagon-Li şirketi daha sonra Osmanlı Devleti döneminden kalan birçok yabancı şirket gibi devletleştirilmiştir.